Na podstawie opracowania dr. Marka Krasuskiego
Rehabilitacja jako dziedzina medycyny i nauki powstała na styku wielowiekowych doświadczeń dotyczących wpływu ruchu, bodźców fizycznych i środowiskowych na zdrowie człowieka. Choć współczesna rehabilitacja medyczna jest stosunkowo młodą specjalnością, jej korzenie sięgają starożytnych cywilizacji, w których po raz pierwszy opisano terapeutyczną rolę aktywności fizycznej i zabiegów fizykalnych. Już Hipokrates, a później Galen, podkreślali konieczność łączenia leczenia z gimnastyką, masażem, zabiegami wodnymi oraz właściwym stylem życia. W starożytnym Rzymie istniały łaźnie i kompleksy balneologiczne, które spełniały również funkcję placówek terapeutycznych. W okresie renesansu i oświecenia powróciło zainteresowanie harmonią ciała i ruchu, co sprzyjało systematyzowaniu wiedzy o wpływie ćwiczeń na zdrowie.
W XIX wieku nastąpił intensywny rozwój gimnastyki leczniczej. W Skandynawii Per Henrik Ling stworzył system gimnastyki szwedzkiej oparty na precyzyjnych ćwiczeniach korekcyjnych, natomiast w Niemczech rozwinęła się gimnastyka lecznicza prowadzona w formie zorganizowanych zakładów. W tym okresie zaczęto również badać fizjologiczne mechanizmy działania ruchu oraz wpływ bodźców fizykalnych – takich jak ciepło, zimno, prąd czy światło – na organizm człowieka. Powstawały uzdrowiska i zakłady balneoterapii, a lekarze zaczęli dostrzegać terapeutyczne znaczenie środowiska naturalnego, co stało się fundamentem współczesnej medycyny fizykalnej.
Rozwój rehabilitacji na ziemiach polskich do XX wieku
Na ziemiach polskich idea rehabilitacji rozwijała się równolegle do trendów europejskich. Już w XVI wieku Maciej Miechowita wskazywał na rolę kąpieli, ruchu i zabiegów środowiskowych w zachowaniu zdrowia. W XVIII i XIX wieku Jędrzej Śniadecki propagował ćwiczenia cielesne jako niezbędny element profilaktyki i leczenia, a jego dzieła stanowiły w Polsce podstawę rozwoju kultury fizycznej.
W XIX wieku zaczęto zakładać pierwsze profesjonalne placówki gimnastyki leczniczej i wodoleczniczej w miastach takich jak Warszawa, Kraków, Lwów czy Poznań. Równocześnie nastąpił rozwój edukacji fizycznej – Henryk Jordan stworzył nowatorskie ogrody jordanowskie, służące zarówno rekreacji, jak i celom zdrowotnym. Jego koncepcje wywarły znaczący wpływ na rozwój gimnastyki szkolnej i podstawowych form usprawniania ruchowego.
Początki nowoczesnej rehabilitacji medycznej w Polsce
Prawdziwy przełom w rozwoju rehabilitacji w Polsce nastąpił na początku XX wieku, wraz z powstaniem nowoczesnej ortopedii. Ireneusz Wierzejewski – twórca polskiej ortopedii klinicznej – łączył leczenie chirurgiczne z usprawnianiem, propagując stosowanie gimnastyki leczniczej i terapii ruchem. Jego podejście stanowiło fundament dla nowoczesnego myślenia o rehabilitacji, w którym najważniejszy jest nie tylko proces leczenia, ale także odzyskiwania funkcji i sprawności.
Po II wojnie światowej potrzeba organizacji rehabilitacji stała się wyjątkowo pilna. Liczni żołnierze i cywile, którzy odnieśli urazy lub doświadczyli kalectwa wskutek działań wojennych, wymagali kompleksowej pomocy. Dlatego lata powojenne stały się okresem dynamicznego rozwoju instytucjonalnego rehabilitacji w Polsce.
Największą rolę w tym procesie odegrał prof. Wiktor Dega, którego uważa się za twórcę Polskiej Szkoły Rehabilitacji. Opracował on nowatorski, jak na tamte czasy, system usprawniania oparty na czterech zasadach: wczesności, kompleksowości, powszechności i ciągłości rehabilitacji. Koncepcja Degi zakładała ścisłą współpracę lekarzy, fizjoterapeutów, psychologów, terapeutów zajęciowych i pracowników socjalnych oraz wykorzystanie wszystkich dostępnych metod wspierających pacjenta. Model ten stał się fundamentem organizacyjnym polskiej rehabilitacji, a także wzorcem dla innych krajów.
Równolegle kluczową rolę odegrał prof. Marian Weiss, twórca Kliniki Rehabilitacji w Konstancinie i pionier rozwoju nowoczesnych metod ortotycznych oraz rehabilitacji neurologicznej. W jego ośrodku wdrażano najbardziej zaawansowane jak na tamte czasy metody leczenia i usprawniania, co pozwoliło stworzyć profesjonalne warunki do prowadzenia rehabilitacji na światowym poziomie.
Wspomniane działania stanowiły podstawę do dalszego rozwoju dziedzin szczegółowych, takich jak rehabilitacja neurologiczna, rozwijana m.in. przez profesorów Hausmanową-Petrusewicz, Grochmal, Majewską i Czochańską, a także rehabilitacja kardiologiczna – tworzona przez prof. Askanasa i prof. Rudnickiego. W latach powojennych stabilizowały się struktury rehabilitacji medycznej, rozwijały ośrodki specjalistyczne, a także kształciły się nowe kadry, w tym fizjoterapeuci oraz lekarze specjalizujący się w rehabilitacji.
Rola Towarzystwa Walki z Kalectwem (TWK)
W 1960 roku powołano Towarzystwo Walki z Kalectwem – organizację, która odegrała ogromną rolę w integracji środowiska medycznego i społecznego związanego z rehabilitacją. TWK prowadziło działalność edukacyjną, integracyjną i naukową, a także uczestniczyło w tworzeniu systemowych rozwiązań dla osób z niepełnosprawnościami. Towarzystwo było główną organizacją skupiającą specjalistów od rehabilitacji przez wiele lat i miało kluczowy udział w budowie struktury rehabilitacji w Polsce. Z jego środowiska wyłoniło się później Polskie Towarzystwo Fizjoterapii.
Powstanie Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji
W drugiej połowie lat 80. wyłoniła się potrzeba powołania nowego, specjalistycznego towarzystwa naukowego dedykowanego rehabilitacji medycznej jako samodzielnej dziedzinie. Inicjatorem stworzenia Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji był prof. Jan Haftek, ówczesny krajowy konsultant w dziedzinie rehabilitacji medycznej. Razem z gronem ekspertów opracował on projekt organizacyjny i programowy nowego towarzystwa. Początkowo pomysł wzbudzał w środowisku dyskusje – m.in. prof. Wiktor Dega obawiał się podziału środowiska – jednak z czasem idea zyskała szeroką akceptację. Prof. Dega został nawet jednym z pierwszych honorowych członków PTReh, co symbolicznie potwierdziło ciągłość tradycji.
W 1989 roku Polskie Towarzystwo Rehabilitacji zostało formalnie powołane. W skład pierwszych władz weszli: prezes prof. Jan Haftek oraz wiceprezesi prof. Aleksander Ronikier i prof. Stanisław Rudnicki. Pierwsze Walne Zebranie odbyło się 8 grudnia 1989 roku. Podczas niego określono cele Towarzystwa, zasady działania, strukturę organizacyjną oraz kierunki rozwoju naukowego.
Rozwój PTReh i tworzenie oddziałów terenowych
Po powołaniu PTReh rozpoczęto organizację sieci oddziałów regionalnych, które miały wzmacniać środowisko naukowe i zawodowe w poszczególnych częściach kraju. W latach 1990–1992 powstały oddziały w Małopolsce, Warszawie, Lublinie, na Śląsku, w Bydgoszczy, Rzeszowie oraz kolejnych miastach. Oddziały te stały się ważnymi lokalnymi centrami zaawansowanej edukacji, wymiany doświadczeń, organizacji konferencji i szkoleń.
W tym samym czasie Towarzystwo rozpoczęło organizację ogólnopolskich wydarzeń naukowych, takich jak sympozja w Krakowie i Lublinie, a także I Kongres Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji w Warszawie. Działalność PTReh znacząco przyczyniła się do rozwoju nauki o rehabilitacji, integracji środowiska klinicznego oraz zacieśnienia współpracy między ośrodkami akademickimi.
Towarzystwo angażowało się również w rozwój specjalizacji lekarskiej, standaryzację metod rehabilitacji medycznej, stworzenie podstaw programowych dla edukacji i badań, a także działania na rzecz podnoszenia jakości usług rehabilitacyjnych w Polsce.
Znaczenie Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji
Powstanie Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji było kamieniem milowym w historii polskiej medycyny. Towarzystwo stanowi kontynuację tradycji naukowej i klinicznej zapoczątkowanej przez wybitnych polskich uczonych – takich jak Dega, Weiss, Wierzejewski – i pozostaje kluczowym podmiotem wspierającym naukowy rozwój rehabilitacji w Polsce. Działalność PTReh umożliwiła zjednoczenie środowiska medycznego, określenie kierunków rozwoju badań i praktyki klinicznej oraz wzmocnienie pozycji rehabilitacji jako interdyscyplinarnej, dynamicznie rozwijającej się dziedziny medycyny.